خرید
بازار تاریخی تبریز
بازار تاریخی تبریز مجموعه‌ای زنده از گذرها و بناهای آجریِ سرپوشیده در مرکز شهر است؛ بازاری که از سده‌های میانه در پیوند بازرگانی شرق و غرب رونق گرفت و در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
راهنمای شهر / تاریخ
تاریخ و تمدن تبریز
سرگذشت شهری بر سر راه دادوستد، از یادگارهای کهن تا مشروطه و زندگی امروز.
تصویر: خانه مشروطه تبریز
این خط روایت از بخش‌های راهنمای تاریخ و به ترتیب همان متن ساخته شده است؛ تاریخ‌ها فقط در صورت ذکر در متن آمده‌اند.
پیش از سده‌های میانه؛ ریشه‌های شهر
تبریز در گذرگاه ارتباطی آذربایجان و منطقه‌ای با پیشینه سکونت کهن شکل گرفته است. درباره زمان دقیق بنیان شهر و ریشه نام آن روایت‌های متفاوتی وجود دارد؛ نباید یک تاریخ قطعی را بدون شاهد باستان‌شناختی و تاریخی مسلم دانست. موزه آذربایجان امکان آشنایی با آثار دوره‌های گوناگون منطقه را فراهم می‌کند.
سده‌های میانه و راه‌های بازرگانی
به روایت یونسکو، تبریز و بازار آن در سده سیزدهم میلادی آباد و شناخته‌شده بودند. جایگاه شهر بر شبکه مسیرهای شرق و غرب به گردش کالا، اندیشه و مهارت‌های ساخت کمک می‌کرد. سراها، راسته‌ها و تیمچه‌های به‌هم‌پیوسته بازار فقط محل دادوستد نبودند، بلکه با زندگی اجتماعی و آموزشی و دینی شهر نیز پیوند داشتند.
قراقویونلو و هنر سده پانزدهم
مسجد کبود از یادگارهای فرمانروایی قراقویونلو است. دانشنامه ایرانیکا تاریخ پایان ساخت مسجد را ۱۴۶۵ میلادی ذکر می‌کند؛ کاشی‌های لاجوردی و کتیبه‌ها مهارت هنرمندان و پیوندهای فرهنگی آن دوره را نشان می‌دهند. باقی‌ماندن و مرمت بنا خود روایتی از دگرگونی شهر است.
۱۵۰۱ تا میانه سده شانزدهم؛ صفویه
شاه اسماعیل در سال ۱۵۰۱ در تبریز پادشاهی صفوی را اعلام کرد و شهر نخستین پایتخت صفویان شد. پس از انتقال پایتخت، تبریز همچنان به‌عنوان مرکز بازرگانی و شهری اهمیت داشت. مجموعه بازار تاریخی نمونه‌ای زنده از پیوند این تاریخ طولانی با زندگی امروز است.
۱۷۸۰؛ زلزله و بازسازی
زلزله سال ۱۷۸۰ به شهر و بناهای آن آسیب رساند. به نوشته یونسکو، بافت بازار موجود نشانه‌هایی از طرح، مصالح و فن ساخت دوره بازسازی پس از آن زلزله را حفظ کرده است؛ بنابراین ساختمان‌های کنونی را نباید همگی بدون تمایز به نخستین دوره پیدایش بازار نسبت داد.
سده نوزدهم؛ قاجار و دارالسلطنه
در سده نوزدهم، تبریز مرکز حکومت آذربایجان و اقامتگاه ولیعهدان قاجار بود. منابع تاریخی از اصلاحات نظامی عباس‌میرزا در آغاز قرن، اعزام گروهی از دانشجویان به اروپا، ورود چاپخانه حدود ۱۸۱۶، گسترش چاپ سنگی و چاپ کتاب در دهه ۱۸۲۰، انتشار روزنامه تبریز از ۱۸۷۹ و رونق مسیر تجاری تبریز–طرابزون یاد می‌کنند. این شواهد از نقش شهر در برخی تحول‌های اداری، چاپ و دادوستد پشتیبانی می‌کنند؛ نباید آن را تنها «دروازهٔ مدرنیته» یا مبدأ تمام تحولات ایران دانست.
۱۹۰۵ تا ۱۹۱۱؛ مشروطه
تبریز در جنبش مشروطه هم پایگاه مقاومت و هم کانون سازمان‌دهی سیاسی بود. انجمن تبریز در ۱۹۰۶ شکل گرفت و در پیگیری انتخابات و مجلس، انتشار روزنامه و ادارهٔ بخشی از امور شهر نقش داشت. در دورهٔ محاصرهٔ ۱۹۰۸–۱۹۰۹، ستارخان و باقرخان از چهره‌های برجستهٔ مقاومت بودند؛ این رویداد را باید در کنار پایداری مردم شهر و فعالیت انجمن‌ها و نیروهای گوناگون روایت کرد.
دوران معاصر و میراث جهانی
شهر معاصر با توسعه دانشگاه‌ها، خدمات و حمل‌ونقل در کنار بافت تاریخی گسترش یافته است. مجموعه بازار تاریخی تبریز در سال ۲۰۱۰ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ بازار همچنان محل کار و زندگی است و نگهداری آن به ساکنان، کسبه و بازدیدکنندگان ارتباط دارد.
زبان و هویت فرهنگی
ترکی آذربایجانی و فارسی هر دو در تاریخ ادبی تبریز حضور دارند، اما تجربهٔ زبانی ساکنان شهر یکسان نیست و نمی‌توان سهم یا کاربرد امروز هر زبان را بدون دادهٔ محلی تعیین کرد. منابع تاریخیِ سدهٔ نوزدهم ترکی را در بازار و خیابان تبریز ثبت کرده‌اند؛ این شاهد قدیمی، پیمایش زبان امروز شهر نیست. پژوهشی دربارهٔ خانواده‌های ارومیه نیز دادهٔ مستقیم دربارهٔ تبریز به دست نمی‌دهد؛ بنابراین از تعیین زبان اکثریت یا حوزه‌های ثابت کاربرد پرهیز می‌کنیم.
ادبیات، شعر و مشاهیر
شهریار، شاعر زادهٔ تبریز، در فارسی و ترکی آذربایجانی شعر سرود. منظومهٔ «حیدربابایه سلام» به ترکی آذربایجانی نوشته شده و خاطرات کودکی و روایت‌هایی از ترانه‌ها، گفته‌ها و آیین‌های محلی را بازتاب می‌دهد؛ یک اثر ادبی نمایندهٔ همهٔ تجربه‌ها و آیین‌های مردم شهر نیست.
هنر، موسیقی و صنایع‌دستی
فرش و تجارت آن بخشی مهم از تاریخ اقتصادی تبریز است. هنر عاشیقی آذربایجانی در ثبت میراث ناملموس یونسکو آمیزه‌ای از شعر، داستان‌گویی، موسیقی آوازی و سازی و اجراست؛ ثبت یونسکو ذیل نام جمهوری آذربایجان به‌تنهایی سنت را منحصر به یک کشور یا همهٔ اجراهای تبریز را یکسان نمی‌کند. دست‌بافته‌ها و هنرهای شهری نیز در فرهنگ منطقه جای دارند و شیوهٔ اجرا و تجربهٔ فرهنگی در نسل‌ها و مکان‌های مختلف تفاوت دارد.
آداب، لباس و جشن‌ها
منابع این راهنما برای تعیین یکسانِ پوشاک روزمره یا نسبت‌دادن آیینی واحد به همهٔ مردم تبریز کافی نیستند. می‌توان دربارهٔ جشن‌ها و سنت‌های خانوادگی با تکیه بر نمونهٔ مستند سخن گفت، اما روایت منطقه‌ای را به تجربهٔ همهٔ ساکنان تعمیم ندهید. هنگام حضور در مراسم یا عکاسی از افراد، رضایت و حریم خصوصی آنان را رعایت کنید.
بیشتر کشف کنید
مکان‌های مرتبط
موزه
خانه مشروطه تبریز
خانه‌ای قاجاری در بافت تاریخی تبریز که محل گردهمایی مشروطه‌خواهان بود و امروز به‌عنوان موزهٔ مشروطه شناخته می‌شود.
تاریخی
مسجد کبود تبریز
مسجد کبود، از یادگارهای برجسته دوره قراقویونلو در مرکز تاریخی تبریز است. سردر مزین به کاشی‌های آبی و لاجوردی و تزیینات معرق بنا، شاخص‌ترین جلوه‌های آن‌اند.
تاریخی
ارگ علیشاه تبریز
بازماندهٔ مسجد عظیم ایلخانیِ تاج‌الدین علیشاه در مرکز تبریز؛ بنایی آجری که بعدها به دژ شهر بدل شد و امروز با دیوار بلند و محراب شاخصش شناخته می‌شود.
موزه
موزه آذربایجان
موزه آذربایجان، در کنار مسجد کبود تبریز، مجموعه‌ای باستان‌شناختی و تاریخی از دوره‌های پیشاتاریخ تا دوران اسلامی را در خود جای داده است. سفالینه‌های کهن، سکه‌ها و مُهرها، آثار سنگی و مجسمه‌های احد حسینی از دیدنی‌های آن‌اند.